27 ਜੂਨ 1839 ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਲਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦਿਨ ‘ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ) ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ (ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ) ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਆਓ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ:
1. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।
-
ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੈਬਰ ਪਾਸ (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ) ਤੱਕ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
-
ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ।
-
ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
2. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ
27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ।
-
ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਨਸ਼ੀਨ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਉਹ ਇੰਨਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
-
ਦਰਬਾਰੀ ਧੜੇਬੰਦੀ: ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਭਰਾ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
-
ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰ: ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਕਿ ਮਹਿਜ਼ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ।
3. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਏ:
ਓ. ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845-1846)
ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ।
-
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1846): ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ (ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ) ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅ. ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1848-1849)
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਰੋਸ ਜਾਗਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੂਲਰਾਜ ਅਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
-
ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਆਖਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਾਰ ਹੋਈ।
4. ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਆਗਮਨ (29 ਮਾਰਚ 1849)
ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।
“ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।”
-
ਨਾਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
-
ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
-
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ’ (Board of Administration) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਿੱਟਾ
27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੱਖ ਮੀਚਣ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਵੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਗੂ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ 27 ਜੂਨ ਦਾ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
