ਚੀਨ ਦਾ ਜਲ ਨੈੱਟਵਰਕ: ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਣੀ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦੱਖਣ-ਤੋਂ-ਉੱਤਰ ਜਲ ਤਬਾਦਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (South-to-North Water Diversion Project)
ਇਹ ਚੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਯਾਂਗਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੇ ਸੋਕਾਗ੍ਰਸਤ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਤਿਆਨਜਿਨ, ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰੂਟ ਹਨ:
- ਪੂਰਬੀ ਰੂਟ (Eastern Route): ਇਹ ਰੂਟ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕੈਨਾਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸ਼ੈਂਡੋਂਗ ਅਤੇ ਜਿਆਂਗਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ।
- ਮੱਧ ਰੂਟ (Central Route): ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਟ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਤਿਆਨਜਿਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ (gravity) ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਟ ਹੇਬੇਈ ਅਤੇ ਹੇਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਪੱਛਮੀ ਰੂਟ (Western Route): ਇਹ ਰੂਟ ਅਜੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯਾਂਗਸੀ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀਲੀ ਨਦੀ (Yellow River) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਟ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਣਾ
ਚੀਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:
- ਪੰਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ (Pumping Stations): ਪੂਰਬੀ ਰੂਟ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਪੰਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕੈਨਾਲ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (Gravity-based Systems): ਮੱਧ ਰੂਟ ਵਿੱਚ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲ (Tunnels and Aqueducts): ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੁਲਾਂ (aqueducts) ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
