ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅਥਾਹ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ 12 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫਗਾਨ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਲੜਾਈ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਥਾਨ
ਇਹ ਲੜਾਈ ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ) ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਸੀ।
ਹਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
12 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਓਰਕਜ਼ਈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ 20 ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਮਦਦ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਅਦੁੱਤੀ ਜੰਗ
ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਰਨਲ ਜੌਹਨ ਹਾਟਨ, ਜੋ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਨੂੰ ਹੈਲੀਓਗ੍ਰਾਫ (ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ) ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ। ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਦਦ ਭੇਜਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਇਸ ‘ਤੇ, ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਜੈਕਾਰੇ’ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ।
- ਲੜਾਈ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 6-7 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।
- ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕੇ ਨਾਲ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
- ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ।
- ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਕੋਲ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
- ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ
ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਹਾਦਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਹਰ ਸਾਲ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
