City Dastak | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰੁੱਤਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਅਮੀਰ ਰਵਾਇਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਮੌਸਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਆਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਪਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਣ ਦੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ’ਤੇ ਛਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਾਵਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰੀ ਲੋਕ-ਤੁਕ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—
“ਸਾਵਣ ਖੀਰ ਨਾ ਖਾਧੀਆਂ, ਕਿਉਂ ਜੰਮਿਆ ਅਪਰਾਧੀਆ।”
ਇਸ ਤੁਕ ਦਾ ਭਾਵ ਬੜਾ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਅਪਰਾਧੀ’ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਖੀਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੀ ਨਾ ਮਾਣਿਆ ਤਾਂ ਸਾਵਣ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ।
ਸਾਵਣ ਆਇਆ, ਹਰਿਆਲੀ ਲਿਆਇਆ
ਸਾਵਣ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ, ਰਿਮਝਿਮ ਮੀਂਹ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ’ਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਪੇਕੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖੀਰ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਖਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਵਣ
ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਖੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਬਦਾਮ, ਕਾਜੂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਖੀਰ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਧੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਣ ਦੌਰਾਨ ਖੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਖੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂੜੇ ਜਾਂ ਮਾਲਪੂੜੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਖੀਰ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ
ਜੇ ਇਸ ਲੋਕ-ਤੁਕ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਪਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਮਾਣੋ।
ਅੱਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੰਮਕਾਜ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁਹਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਖੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਵਣ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਾਵਣ ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਛਾਉਣ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰ੍ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਖੀਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਣਿਓ। ਕਿਤੇ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਤੁਕ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਹੀ ਨਾ ਢੁੱਕ ਜਾਵੇ—
“ਸਾਵਣ ਖੀਰ ਨਾ ਖਾਧੀਆਂ, ਕਿਉਂ ਜੰਮਿਆ ਅਪਰਾਧੀਆ।” 😄
— City Dastak ਵਿਸ਼ੇਸ਼
